Wapens en wapenrusting: Spaanse helmen

In dit stukje wil ik het hebben over de vorm en constructie van de zogenaamde "Spaanse" helmtypen: de morion en de cabasset, beide gedragen ten tijde van Puerto Diablo (16-17e eeuw). De betiteling Spaans is trouwens niet juist. Dit type helm werd door alle europese legers gebruikt. De morion met de gegraveerde lelie was een type die vooral bij Duitse huursoldaten werd aangetroffen. Het verschil tussen de morion en de cabasset is dat de laatste hoger en smaller van vorm is, met een rand die haaks op de helmschaal staat (die van de morion is gebogen). Cabassets komen uit een iets eerdere periode dan de morion. De morions kunnen in twee typen onderverdeeld worden: met een kam op de helmschaal en de zogeheten peer-vorm waarbij een soort haakje op de helmschaal zit. Morions met kam stammen uit een wat latere tijdsperiode dan de peervorm. Een morion kon uit 1stuk gesmeed zijn, of uit 2 schaalhelften die tegen elkaar gezet waren.
Maar genoeg over de stalen versie, laten we nu de constructie van een Larp morion bekijken.

Je hebt nodig:

• kampeermatje (0,7 cm dikte, de standaard arcana en elegast mat)
• snijmesjes
• een stift of pen om af te tekenen op het schuim
• thinner
• bisontix
• bison lijmspray of een bisonkit-thinner oplossing
• latex
• eventueel voor het binnenwerk: leer, gesp, siernieten en een revolvertang voor de gaatjes.

Een larp morion is de ideale helm. Waar een andere helm precies de hoofdmaat van de drager nodig heeft, is dit bij een morion niet nodig. Het is een echte one size fits all helm. Mocht je toch een ontzettend groot hoofd hebben dan kun je de opgegeven maten vergroten door aan alle randen van de helmschaal wat toe te voegen en bij de helmrand bij de contactpunten (K en L) van de kwarten.

1. Maak een papieren mal van de vormen, bijvoorbeeld door uitvergroten op een kopieermachine. Teken de helmschaal twee maal af op het schuim. Maak de tweede helmschaal aan de bovenzijde 0,7 cm groter (het gestippelde stuk). Dit is gelijk de dikte van het schuim en waar de helmschalen aan elkaar worden geplakt. Snijdt beide halve helmschalen uit. Bij het uitsnijden van de inkepingen B-C, D-E, F-G en I-J kan het beste een kleine schuine hoek (een paar graden) worden aangehouden om een mooie bolling in de helm te krijgen. Plak de inkepingen met bisontix aan elkaar. Je hebt nu twee schaalhelften. Snij de bovenrand van de helm wat bij zodat de B-C en F-G overgang als 1 lijn doorloopt.
   Smeer bisontix op de smalle A-B-E-G-H rand van de kleine helmhelft en aan de binnenzijde van de A-B-E-G-H rand van de grote halve helmschaal. Plak beide helften aan elkaar, de basis van de morion is nu af. Snij de versteviging P van de helmschaal uit en plak die binnen in de (top van de) helm.

2. Als je een kam op de morion wil moet je voor de afstand O-M op de "scherpe" rand van de morion tot een breedte van 0,7 cm afvlakken. Hou de kam tegen de helmschaal zodat je de juiste afstand hebt. Gebruik het punt N als het midden van de kam dat op de top (DE) van de morion komt. Op dit afgevlakte stuk wordt nu de kam vast gelijmd.
3. Wil je geen kam, vlak dan voor de afstand van de punt de scherpe rand van de morion op dezelfde manier af. Plak de punt vast en "scherp" de punt nu net zo als de rest van de rand van de morion.
4. Snij de vier kwartstukken van de helmrand uit. Plak ze bij K aan elkaar, zodat je nu twee randhelften hebt. Smeer Bisontix aan 1 van de buitenzijden van de A-I-H rand van de morion en de smalle L-K-L rand en plak ze aan elkaar, te beginnen in het midden (K tegen I) zodat de helmrand goed symmetrisch tegen de helmschaal aan komt. Doe je dat niet dan wordt je helm vreemd gevormd, de helmrand is namelijk langer dan de lengte A-I-H ! Doe nu hetzelfde voor de andere halve helmrand.
5. De helm is nu bijna af, alleen de uiteinden van de helmranden moeten nog aan elkaar vastgemaakt worden. De uitstekende stukken van de helmranden zijn echter te groot en moeten bijgesneden worden. Wanneer je van L naar SS snijdt krijg je een hoger staande helmrand dan wanneer je van L naar S snijdt. Bepaal zelf wat je het mooist vindt en plak de LS stukken aan elkaar vast.
6. De morion moet nu nog afgewerkt worden. Bijvoorbeeld door het lijmen van (bewerkte) rozetten X op de helmschaal. De rozetten hielden bij de stalen morions het leren binnenwerk en de helmriem op z'n plaats. Met een soldeerbout kan de helm verder decoratief afgewerkt worden door figuren, vormen, etc. er in te branden. Morions waren vaak mooi versierd, vooral die van officieren en adel. Op de helmschaal en de kam kon men allegorische voorstellingen, heiligen (zoals sint sebastiaan op de morion van El Capitano) of strijdtaferelen aantreffen. De morions van de gewone soldaat hadden vaak eenvoudiger geometrische motieven, zoals de reeds eerder genoemde fleur-de-lis.
7. Ontvet de morion met thinner. Spuit lijmspray op de buitenkant van de helm en smeer de eerste laag latex erop. Als deze droog is doe je hetzelfde voor de binnenzijde van de helm. Latex de helm op de normale wijze af. Diepliggende (met soldeerbout gebrande) stukken komen beter uit als je die iets donkerder (een klein beetje zwart erbij) maakt.
8. Je kunt de morion van een leren binnenwerk voorzien, waaraan riem en gesp vastgemaakt kunnen worden. Maak het stuk leer groot genoeg om stevig vastgeplakt te kunnen worden. Gebruik siernieten om riem en binnenwerk aan elkaar vast te maken. Lijm het leer eerst eenmaal voor met bisontix en laat het drogen. Lijm het nogmaals en de binnenzijde van de helm en plak ze aan elkaar vast.
9. Spuit de helm met siliconenspray en hij is af!

Wat moet er veranderd worden wil je een cabasset in plaats van een morion maken? De afstand A-H moet korter en de afstand IJ-DE langer worden gemaakt. De inkepingen B-C en F-G komen ook wat dichter op elkaar te staan. Let wel dat bij het korter worden van A-H de hoofdmaat meer mee gaat tellen.

Succes, Marijn van der Gaag

---

A decorated morion, Brescia, circa 1590
The heavy, single-piece skull with typical stalk in the apex and brim with turned under and roped edge, the entire surface covered with a finely engraved decoration of ribbons, vines and trophies. Lining rivets with brass washers. Isolated remnants of gilding in recesses. Height 25 cm.

A South German black-and-white comb morion, circa 1610, probably Nuremberg, formed in two-pieces joined by a tall roped comb, embossed on each face with a large fleur-de-lys against a black painted surface, outwardly flanged at the base, studded throughout with brass rosette, and with notched rim, 26cm high.

Morion, Zuid-Duits, circa 1600. Uit twee delen geslagen helmschaal met hoge kam. Gedreven decoratie van ring met golfvormen met in het midden een diamantvorm. Aangenagelde ijzeren verenpluimhouder en geponste messing rozetten. Ongeveer 27 cm hoog.

Cabasset (peervormig), Spaans, 2e helft 16e eeuw. Hoge eendelig geslagen ijzeren helmschaal met middelgraat en punt. Smalle helmrand met gedraaide en geribbelde rand. Messing siernieten rondom. 26 cm hoog.

---

Navigatie: Voorgaande: Vrouwen in de 17e eeuw | Volgende: De spelwereld