Geloof en bijgeloof in de 17e eeuw

Alvorens we het geloof en bijgeloof van de 17e eeuw kunnen begrijpen, moeten we beseffen hoe wij in de 21ste eeuw tegen de dingen aankijken. In de moderne wereld zijn het de wetenschappen die alles verklaren met behulp van zintuiglijke waarneming, meting en logisch redeneren. Als religie al een functie heeft, dan is dat meer een sociale en ritualistische, hoewel men accepteert dat er wellicht ook nog iets kan zijn dat buitenzintuiglijk is, iets wat niet meetbaar of waarneembaar is. Vandaar dat ondanks de bloei van de wetenschappen, religie nog altijd een wereldwijd fenomeen is en menig wetenschapper in de privésfeer wel degelijk religieus of spiritueel kan zijn.
Deze visie is een radicale omkering van hoe men in de middeleeuwen en tot laat in de 17e eeuw dacht. Allereerst was er een groot wantrouwen tegen het verstand en de redelijke benadering van de wereld. Het uitgangspunt was immers dat God de wereld geschapen had, dat hij ook actief de hand had in alles wat gebeurde en dat de rede onbetrouwbaar is als men daarmee tot andere conclusies kwam. Wanneer Anselmus van Canterbury in de 11e eeuw een geschrift wijdt aan het bewijzen van het bestaan van God, deed hij dat niet omdat men daaraan twijfelde. Het bestaan van God was boven elke twijfel verheven. For the sake of argument gaat Anselmus er echter vanuit dat er gekken zouden kunnen bestaan die daar wel aan twijfelen en vervolgens laat hij zien hoe je met behulp van de rede en de rede alleen, dus zonder terug te grijpen op de overduidelijk betrouwbare openbaringen, toch de zekerheid kunt terugkrijgen dat God bestaat. Het bewijs komt in het kort hier op neer dat God het grootst (beste, hoogste) denkbare is en dat zoiets alleen waar kan zijn als hij ook werkelijk bestaat, anders zou er namelijk iets groters zijn. Immers, dat wat gedacht wordt en ook bestaat, is groter dan wat alleen in gedachten voorkomt.
Dit bewijs was niet om twijfelende gekken te helpen of mogelijke twijfelaars terug naar de kerk te brengen. Niemand twijfelde immers aan het bestaan van God. Nee, de achterliggende gedachte was eerder dat als iets zo krachtig is dat het zonder hulp van buitenaf (openbaringen) datgene kan bewijzen wat we allemaal al weten, namelijk het feit dat God bestaat, dat het dan toch geen onzin kan zijn. Anders gezegd: Anselmus breekt eigenlijk een lans voor de steeds in twijfel getrokken rede en laat zien hoe krachtig en bruikbaar die eigenlijk is.
Gedurende de eeuwen hierna blijft de rede toch altijd in de verdediging. Steeds opnieuw moet de waarde van het logisch redeneren (en daaraan gekoppelde zintuiglijke waarnemen) worden vastgesteld. Tot ver in de 17e eeuw ging men ervan uit dat God bestaat en dat hij ingrijpt in alles wat er in het leven gebeurt. Zo niet Hij zelf, dan wel zijn engelen. En ook van Duistere zijde werd voortdurend geduwd en getrokken. De duivel werd als feit aanvaard, evenals spoken, geesten, monsters en alles wat tegenwoordig tot het rijk der fantasie is gaan horen. Een wonder had nu eenmaal een hogere werkelijkheid dan wat men dagelijks met eigen ogen en verstand kon aanschouwen en de dagelijkse regelmaat was niet meer dan een regelmaat, zonder enige innerlijke noodzaak.
Hoe anders had Galileo zo in het nauw gedreven kunnen worden om zijn stelling dat de aarde rond de zon draaide. Het had op zich niemand iets kunnen schelen of de aarde rond was en bewoog, ware het niet dat hier principes werden verwoord, die op zichzelf konden werken, zonder tussenkomst van God. Dát was wat de kerk zo in oproer bracht. God grijpt in bij alles en omdat hij dat consequent doet, lijkt het of er regelmaat en orde is. Maar dat is alleen te danken aan Zijn goedheid, niet omdat er ook orde en regelmaat los van Hem zou kunnen bestaan.
In de loop van de 17e eeuw gaat Newton nog een flinke stap verder. Niet alleen ondersteunt hij de visies van de wetenschappers dat er in het ondermaanse regelmatigheden zijn te bespeuren en dat er zelfs wetmatigheden beschreven kunnen worden die, hoewel die wellicht ooit door God in werking zijn gezet, Zijn interventie niet langer nodig hebben en dus zelfstandig kunnen bestaan. Hij gaat een stap verder door te stellen dat die regelmatigheden natuurwetten zijn die overal gelden, waar men zich ook in het universum (lees, ons zonnestelsel) zou bevinden. Daarmee wordt de rol van God teruggebracht van actief ingrijpende en sturende almachtige persoonlijkheid, naar een onbewogen beweger, slechts een principe, een waarborg van wetmatigheid, niet meer dan dat.

Hoe dienen we in het spel Puerto Diablo geloof, bijgeloof, rationaliteit en wetenschap te bekijken. Allereerst moet duidelijk zijn dat het nog jaren duurt voor wetenschappelijke inzichten naar beneden toe doorsijpelen. En Newton heeft zijn belangrijkste inzichten nog niet eens gepubliceerd. Dat betekent dat mensen die geletterd zijn voor een groot deel nog een wereldbeeld zullen hebben zoals Anselmus dat ooit formuleerde in de 12e eeuw:
- De rede kan het geloof helpen en ondersteunen
- De menselijke schuld is te groot, zodat God zijn zoon stuurde om de zonde voor hem te dragen
Wie ongeletterd is, zal uitgaan van een compleet chaotische wereld, doortrokken van geesten, schimmen, duivels en demonen, waar de kerk als een klein maar krachtig lichtbaken de juiste weg verkondigt. Aangezien God goed is, kan men vergeven worden voor de zonden die men onontkoombaar elke dag begaat, zolang men maar berouw zoekt en God om raad vraagt. Is men Katholiek, dan vraagt men steun bij de priesters, bidt tot Maria, de engelen en de heiligen om voor hen bij God te bemiddelen. Is men protestants, dan bidt men rechtstreeks tot God (of Jezus) en is men ook niet langer gebonden aan een gewijde plek (God is immers in ons allen).
Bijgeloof heeft uiteraard vrijwel iedereen in de greep. Overal zijn voortekenen te zien en wie het ongeluk wil afwenden, heeft tal van gebruiken daarvoor, zoals spugen op de grond, afwerende gebaren maken, schietgebedjes doen, kruisjes slaan (katholieken), een amulet dragen, enzovoorts. Toch is er in de 17e eeuw een kleine groep mensen die daar niet meer aan doet. Zij omarmen in meerdere mate het rationalisme (denken als basis voor ons kennen) en/of empirisme (waarneming als basis voor ons kennen). Dit komt in ons spel tot uitdrukking in de vaardigheid ‘rationalisme’. Zij die deze vaardigheid hebben, zien eenvoudigweg geen geesten en spoken, omdat ze daar niet in geloven. Vervloekingen hebben geen vat op hen (op alle andere spelers dus wel!). Daarentegen is het heel wel mogelijk dat een rationalistisch persoon naar een alchimist gaat voor een liefdesdrank, aangezien dat wetenschap is en geen bijgeloof. Zolang de werkende principes duidelijk zijn en er op rationele wijze naar een resultaat wordt gestreefd. Ook rationalisten zijn uiteindelijk maar mensen en dus vatbaar voor suggestie.

En dan nu de crux: bestaat er stiekem toch magie in de spelwereld van Puerto Diablo? Dat willen we in het midden laten, aangezien we geen uitspraak willen doen of het in de echte wereld al dan niet (on)mogelijk zou zijn. Wij zijn van meet af aan uitgegaan van de kracht van de suggestie. Wie ervan overtuigd is vervloekt te zijn, zal z’n bed niet meer uitkomen, ziek worden en wellicht zelfs sterven. En wie ervan overtuigd is dat een pil werkt, zal ondervinden dat een milde aandoening ook daadwerkelijk verdwijnt (placebo effect). Daarnaast zijn er wetenschappelijke middelen die werkzaam zijn of men er nu in gelooft of niet. Giffen zijn altijd giffen en hoofdpijnpoeders bevatten stoffen die hoofdpijn tegengaan, of men er nu in gelooft of niet. Bepaalde drugs kunnen iemand in staat stellen wonden te negeren alsof ze er niet zijn, waardoor de illusie bestaat dat ze onkwetsbaar zijn voor kogels. Maar geen wil is zo sterk dat men een kogel kan laten verdwijnen of een kogelwond kan doen sluiten. Mogelijk dat God een dergelijk wonder kan laten plaatsvinden, maar wees gerust: de spelleiding laat God noch Duivel in het spel ingrijpen. Na vijf uur bidden heeft het geen zin om naar de spelleiding te gaan en om goddelijke interventie te vragen. Wel heeft het zin om daarna met ‘het geloof in het hart’ en zonder twijfel je ‘goddelijke’ doel zelf na te streven.

---

Navigatie: Voorgaande: Politiek in de 17e eeuw | Volgende: Vrouwen in de 17e eeuw